Ketoza to fizjologiczny stan metaboliczny organizmu, w którym energia pozyskiwana jest z ciał ketonowych powstałych w efekcie przemian kwasów tłuszczowych. Aby metabolizm organizmu został skierowany na taki tor pobierania energii, należy wykluczyć z diety węglowodany. Preferencyjnym źródłem energii dla komórek ciała jest glukoza, jeśli zatem stosujemy tradycyjną dietę bazującą na węglowodanach – wówczas organizm będzie czerpał energię wyłącznie z cukrów, nie sięgając po ustrojowe zapasy tłuszczu.
Można jednak bardzo łatwo sprawić, aby organizm zaczął generować energię z tłuszczu. Poza niezwykle efektywnym spalaniem tłuszczu, efektem takich zmian metabolicznych jest szereg korzyści dla zdrowia. Chcesz wiedzieć więcej? Przeczytaj nasz przewodnik po ketozie odżywczej.
Spożywając węglowodany – zarówno proste, jak i złożone – umożliwiamy organizmowi czerpanie energii z glukozy. Glukoza to monosacharyd, w postaci którego węglowodany przyjęte wraz z dietą wchłaniane są z jelita cienkiego. Wchłanianiu glukozy z przewodu pokarmowego oraz zwiększeniu jej stężenia we krwi towarzyszy synteza insuliny. Hormon ten umożliwia komórkom pobieranie glukozy jako źródła energii, co odbywa się za pośrednictwem specjalnych receptorów znajdujących się na powierzchni komórek. Te specyficzne transportery zlokalizowane są między innymi w komórkach mózgu, mięśni, wątrobie, sercu, nerkach, jelitach czy erytrocytach. W komórkach glukoza uczestniczy w procesach oddychania komórkowego – na skutek utlenienia glukozy możliwe jest syntetyzowanie ATP, czyli związku wysokoenergetycznego.
Insulina jest hormonem kluczowym dla przemian glukozy. Insulina stymuluje wychwyt glukozy przez komórki, w których może zachodzić proces glikoneogenezy. Mowa o komórkach wątroby i mięśni, które mają zdolność do syntezy glikogenu, czyli magazynowej postaci glukozy. Dzięki glikogenowi glukoza dostępna jest w stanach zwiększonego zapotrzebowania na glukozę – podczas intensywnej pracy mięśni oraz w okresie głodu.
Insulina wpływa jednak nie tylko na przemiany węglowodanowe – hormon ten nasila procesy lipogenezy, czyli syntezy ciał tłuszczowych, a także aktywuje lipazę lipoproteinową. Ostatecznie – efektem działania insuliny jest kumulowanie tkanki tłuszczowej. Jeśli węglowodany spożywane są często, wówczas insulina wydzielana jest przez trzustkę po każdym posiłku – a to oznacza długotrwałe utrzymywanie się warunków do odkładania tłuszczu w tkance tłuszczowej. Zrozumienie wszystkich tych efektów metabolicznych, generowanych stosowaniem diety węglowodanowej jest kluczowe dla przedstawienia założeń diety ketogenicznej.
Przeczytaj również: Indeks insulinowy – wszystko, co powinieneś o nim wiedzieć
Dieta ketogeniczna to model żywienia mający wprowadzić organizm w stan ketozy. O ketozie mówimy wówczas, gdy poziom ciał ketonowych we krwi jest wyższy niż poziom glukozy. U osób stosujących tradycyjną dietę poziom ciał ketonowych we krwi jest znikomy i związki te nie stanowią źródła energii. Natomiast w sytuacji, gdy nie dostarczamy wraz z dietą glukozy – ciała ketonowe stają się podstawowym źródłem energii. Jak dochodzi do tak znaczących zmian metabolicznych?
Stosowanie diety ketogenicznej, bazującej na tłuszczach i znacząco ograniczającej spożywanie węglowodanów sprawia, że jedynym dostępnym źródłem energii dla komórek staje się tłuszcz. W efekcie utleniania kwasów tłuszczowych syntetyzowane są ciała ketonowe – aceton, kwas beta-hydroksymasłowy oraz acetooctan. Z ketozą ma do czynienia każdy z nas – wystarczy krótkotrwała głodówka, wymioty, intensywny wysiłek fizyczny. Celem diety ketogenicznej nie jest natomiast taka krótkotrwała, przejściowa ketoza, tylko ketoza stała. Jak osiągnąć taki stan?
Stosowanie diety ketogenicznej umożliwia osiągnięcie stanu ketozy po przebyciu tak zwanego okresu adaptacji. Czas trwania takiej adaptacji jest bardzo zróżnicowany, a czas jego trwania jest kwestią indywidualną. Pewne jest natomiast, że przestrzeganie jadłospisu podczas okresu adaptacji, a następnie jego trwałe kontynuowanie zapewnia osiągnięcie i utrzymanie stanu ketozy.
CZY WIESZ, ŻE…
Panuje powszechne przekonanie, że komórki mózgu mogą czerpać energię wyłącznie z glukozy. Faktem jest, iż centralny układ nerwowy jest wrażliwy na zbyt niski poziom glukozy – w stanie hipoglikemii odczuwać można zawroty głowy i splątanie. Okazuje się jednak, że ciała ketonowe są jeszcze lepszym źródłem energii dla mózgu niż glukoza, są one bowiem bardziej wydajnym i skoncentrowanym źródłem energii niż glukoza. A co więcej – ciała ketonowe wykazują działanie neuroprotekcyjne. To dlatego dieta ketogeniczna stosowana jest u chorych na padaczkę lekooporną i schorzenia neurodegeneracyjne, przynosząc spektakularne efekty terapeutyczne.
Dla powodzenia diety ketogenicznej konieczne jest stałe utrzymywanie stanu ketozy. Jakiekolwiek odstępstwa od diety – nawet te uznawane za mało znaczące – mogą skutkować wyjściem ze stanu ketozy. A to oznacza konieczność ponownego przechodzenia przez okres adaptacji w celu przywrócenia właściwego przebiegu metabolizmu. Znacznie praktyczniejszym i bardziej korzystnym dla zdrowia rozwiązaniem jest stałe utrzymywanie stanu ketozy odżywczej. Ale jak zyskać pewność, że poziom ketonów we krwi utrzymuje się na pożądanym poziomie?
O obecności ketozy odżywczej mogą świadczyć charakterystyczne objawy towarzyszące temu stanowi metabolicznemu. Poza taką pośrednią metodą oceny ketozy istnieją metody bezpośrednie – mowa o pomiarze poziomu ketonów w organizmie. Najpierw przyjrzyjmy się jednak sygnałom, jakie wysyła nam nasze ciało, gdy wejdzie w stan ketozy.
Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów świadczących o zwiększonej syntezie ciał ketonowych jest tak zwany keto oddech. Mowa o charakterystycznym zapachu z ust, lekko słodkawym i owocowym, mogącym nieco przypominać zapach zmywacza do paznokci. Taki specyficzny zapach może przyjmować także pot oraz mocz osób będących na diecie ketogenicznej. W związku z przedostawaniem się do moczu acetooctanu, może dojść nie tylko do pojawienia się specyficznego zapachu moczu, ale także nasilonej diurezy. Ketony, jako związki osmotycznie czynne zwiększają bowiem objętość wydalanego moczu. Ponadto osoby w okresie adaptacji do ketozy mogą odczuwać nasilone pragnienie – a to w oczywisty sposób wpływa na zwiększenie objętości wydalanego moczu.
W pierwszych dniach adaptacji do diety keto może pojawić się niewielkie osłabienie i zmęczenie, które szybko ustępuje znacznemu przypływowi energii i sił witalnych. Ponadto podwyższonemu poziomowi ciał ketonowych towarzyszy usprawnienie funkcji poznawczych, poprawa pamięci oraz zwiększenie zdolności koncentracji.
Kolejnym symptomem charakterystycznym dla stanu ketozy odżywczej jest spadek apetytu. Wynika to z faktu, iż organizm zostaje zmobilizowany do czerpania z zasobów tłuszczu zgromadzonego w organizmie. To dlatego bardzo często osoby stosujące dietę ketogeniczną zadowalają się spożywaniem zaledwie jednego lub dwóch posiłków dziennie. Taki model żywienia, określany jako post przerywany, oznacza szereg dodatkowych korzyści dla zdrowia. Oczywistym jest, że efektywnie sięganie po skumulowane zapasy tkanki tłuszczowej oznacza zauważalną redukcję masy ciała – to jedna z charakterystycznych korzyści ze stosowania diety ketogenicznej.
Najbardziej precyzyjną metodą umożliwiającą określenie, czy organizm znajduje się w stanie ketozy jest pomiar ciał ketonowych. Tego typu pomiaru dokonać można we krwi lub w moczu. Wydawać mogłoby się, że bardziej polecaną metodą jest pomiar ciał ketonowych w moczu – metoda jest całkowicie nieinwazyjna, a próbkę do badania można uzyskać w bardzo łatwy sposób. Okazuje się jednak, że pomiar ciał ketonowych w moczu nie jest wystarczająco precyzyjną metodą. Dlaczego?
Przede wszystkim – trudno o standaryzację pomiarów; stężenie związków w moczu powiązane jest ze stopniem zagęszczenia moczu. A gęstość moczu zmienia się w trakcie doby – najbardziej zagęszczona jest poranna próbka moczu, objętość przyjętych płynów. Wykonywanie pomiarów ketonów w moczu nie jest zatem metodą dokładną – wystarczy przewodnienie lub odwodnienie organizmu, gorączka, wymioty, krótkoterminowa głodówka czy intensywny wysiłek fizyczny, aby w moczu pojawiły się ketony. Także stosowanie wysokich dawek witaminy C może zafałszować wynik oznaczenia.
Ponadto należy mieć na uwadze, że w moczu można wykazać jedynie obecność acetooctanu, podczas gdy to beta-hydroksymaślan jest ciałem ketonowym dominującym w naszym organizmie. Oznaczanie ketonów w moczu nie jest zatem metodą polecaną osobom na diecie ketogenicznej, warto jednak pokrótce przedstawić, w jaki sposób dokonywane są takie pomiary. Wystarczy zaopatrzyć się w paski testowe do pomiaru ciał ketonowych, a następnie zanurzyć pole testowe paska w próbce moczu. Jeśli w moczu obecne są ciała ketonowe – pasek zabarwi się w sposób określony przez producenta na opakowaniu czy ulotce informacyjnej. Dzięki temu uzyskać można informację o orientacyjnym stężeniu ciał ketonowych. Należy pamiętać, aby próbkę moczu pobrać do czystego pojemniczka, aby nie dotykać palcami pola testowego i odczytać wynik dokładnie po czasie określonym przez producenta.
Znacznie bardziej wiarygodną, a zatem polecaną metodą oznaczania poziomu ciał ketonowych jest pomiar ketonów we krwi. W tym celu także można wykorzystać specjalne paski testowe, a materiałem do badania jest próbka krwi. Aby pobrać próbkę, należy nakłuć opuszkę palca specjalnym nakłuwaczem i nanieść kroplę krwi na pole testowe. Taki pomiar wymaga posiadania specjalnego aparatu, w którym umieszcza się pasek testowy. Niektórzy mogą postrzegać jako wadę konieczność nakłuwania palca, a także wyższy niż w przypadku pomiarów ketonów w moczu koszt pomiarów. Jednak wysoka wiarygodność takiego badania poziomu ciał ketonowych sprawia, że jest to jedyna godna polecenia metoda pomiarowa, umożliwia pomiar beta-hydroksymaślanu.
Aby wynik był wiarygodny, konieczne jest wykonywanie pomiarów poziomu ketonów o stałej porze dnia, najlepiej rano przed posiłkiem. Zazwyczaj w stanie ketozy poziom ciał ketonowych we krwi wynosi od 0,5 do 3 mmol/l.
Kwasica ketonowa to jedno z najpoważniejszych powikłań cukrzycy, które niekiedy rozwija się niepostrzeżenie. Bywa tak, że niektóre osoby nie są świadome tego, że cierpią na cukrzycę i dopiero rozwijająca się kwasica ketonowa umożliwia zdiagnozowanie choroby. W przebiegu kwasicy ketonowej pojawiają się takie charakterystyczne objawy jak:
Charakterystyczne są także wyniki badań laboratoryjnych – bardzo wysoki poziom glukozy oraz ciał ketonowych we krwi i w moczu, a także pH krwi żylnej poniżej 7,3. Leczenie kwasicy ketonowej wymaga hospitalizacji i monitorowania stanu zdrowia, gdyż zaburzenie to może prowadzić nawet do śmierci. Konieczne jest wdrożenie insulinoterapii, przywrócenie równowagi elektrolitowej oraz kwasowo-zasadowej.
Jak widać – ketoza odżywcza nie ma absolutnie nic wspólnego z kwasicą ketonową. Ketoza odżywcza jest stanem bardzo pożądanym, gdyż generuje wystąpienie pozytywnych zmian metabolicznych oraz wspomaga funkcjonowanie całego organizmu. Nie brakuje badań naukowych, które potwierdzają unikatowe właściwości prozdrowotne diety ketogenicznej.
CZY WIESZ, ŻE…
Ketoza odżywcza bardzo często mylona jest z kwasicą ketonową, czyli stanem patologicznym towarzyszącym źle leczonej cukrzycy. Co je różni? Ketoza odżywcza to fizjologiczny stan metaboliczny, który nie stanowi zagrożenia dla zdrowia, a wręcz przeciwnie – to stan bardzo pożądany. Z kolei kwasica ketonowa to poważne zaburzenie mogące stanowić zagrożenie życia. W stanie niedoboru insuliny dochodzi do rozwoju hiperglikemii, czyli zbyt wysokiego poziomu glukozy we krwi; niedobór insuliny jednoznaczny jest z brakiem możliwości wykorzystania glukozy jako źródła energii. Komórki pozyskują zatem energię z tłuszczu, a temu zjawisku towarzyszy powstanie ciał ketonowych. Ostatecznie – wysoki poziom glukozy z jednoczesną kumulacją ketonów prowadzi do zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej. Natomiast w przypadku ketozy odżywczej brak jest hiperglikemii, zaś powstałe ciała ketonowe są efektywnie zużywane przez komórki jako źródła energii.
Ketoza odżywcza to doskonały sposób na skuteczne odchudzanie. Ale nie tylko – od wielu lat dieta ketogeniczna stosowana jest w terapii licznych schorzeń. Jednym z najważniejszych zastosowań terapeutycznych ketozy odżywczej jest leczenie padaczki lekoopornej. Okazuje się, że stosowanie takiego modelu żywienia przynosi spektakularne efekty w niefarmakologicznej terapii tego poważnego schorzenia neurologicznego. U ponad połowy pacjentów uzyskać można efekt całkowitego ustąpienia napadów padaczkowych, zaś u pozostałych obserwowana jest znaczna redukcja epizodów padaczkowych. Prawdopodobny mechanizm leczniczy wynika z modyfikacji metabolizmu komórek nerwowych oraz przewodnictwa nerwowego, co możliwe jest dzięki wykorzystaniu przez mózg ciał ketonowych jako źródła energii.
CZY WIESZ, ŻE…
W latach 20. ubiegłego wieku, gdy nie były jeszcze dostępne powszechnie stosowane leki przeciwpadaczkowe, jedyną skuteczną metodą leczenia padaczki były okresowe głodówki. Zauważono, że trwająca kilkunastodniowa głodówka prowadziła do znaczącej poprawy stanu chorych na padaczkę – i dopatrywano się w tym leczniczej mocy ketonów. Z czasem opracowano model diety ketogenicznej, która mogła być stosowana znacznie dłużej niż głodówka, a przynosiła równie spektakularne efekty. Niestety – wkrótce potem nastąpiła era leków przeciwpadaczkowych i leczenie głodówką czy ketozą odeszło do lamusa. Dziś jednak – w dobie coraz większej liczby przypadków padaczki lekoopornej – powraca zainteresowanie dietą ketogenną i jej unikatowymi właściwościami leczniczymi.
Coraz powszechniej ketoza odżywcza wykorzystywana jest w terapii insulinooporności oraz cukrzycy typu 2. Wybór takiego modelu żywienia jest oczywisty – rezygnacja ze spożycia węglowodanów i intensyfikacja spalania tkanki tłuszczowej umożliwia normalizowanie poziomu glukozy i insuliny we krwi, zwiększenie wrażliwości komórek na działanie insuliny, a także normalizacji poziomu lipidów we krwi.
Coraz więcej mówi się o uzupełnieniu terapii onkologicznej dietą ketogenną. Chorzy na nowotwory mogą odczuć wówczas wiele korzyści, w tym spowolnienie lub wręcz zahamowanie wzrostu guza. Także cierpiący na rzadkie zaburzenia mitochondrialne, przebiegające z zaburzeniem procesów energetycznych komórki powinni stosować dietę ketogeniczną. Wprowadzenie organizmu w stan ketozy może u takich chorych znacząco poprawić jakość życia.
PodsumowanieKetoza to fizjologiczny stan metaboliczny, w którym organizm czerpie energię z ciał ketonowych zamiast z glukozy. Osiąga się go poprzez wyeliminowanie węglowodanów z diety i zastąpienie ich tłuszczami w ramach diety ketogenicznej. W stanie niedoboru węglowodanów organizm rozpoczyna utlenianie kwasów tłuszczowych, co prowadzi do syntezy ciał ketonowych – acetonu, kwasu beta-hydroksymasłowego oraz acetooctanu. Te związki stają się podstawowym źródłem energii dla komórek, w tym komórek mózgowych, które wykorzystują je nawet wydajniej niż glukozę.
Stan ketozy można rozpoznać po charakterystycznych objawach, takich jak tak zwany keto oddech o słodkawym, owocowym zapachu, zwiększona energia, poprawa funkcji poznawczych oraz spadek apetytu. Najbardziej precyzyjną metodą weryfikacji jest pomiar ciał ketonowych we krwi, gdzie prawidłowy poziom w ketozie wynosi od 0,5 do 3 mmol/l. Pomiar we krwi jest znacznie wiarygodniejszy niż pomiar w moczu.
Ketoza odżywcza to bezpieczny, fizjologiczny stan metaboliczny, który nie stanowi zagrożenia dla zdrowia. Nie należy jej mylić z kwasicą ketonową – poważnym powikłaniem cukrzycy, wymagającym hospitalizacji. W ketozie odżywczej ciała ketonowe są efektywnie wykorzystywane jako źródło energii, podczas gdy w kwasicy ketonowej dochodzi do ich groźnej kumulacji wraz z wysokim poziomem glukozy.
Ketoza odżywcza przynosi liczne korzyści terapeutyczne. Jest skuteczną metodą redukcji masy ciała dzięki intensywnemu spalaniu tkanki tłuszczowej. W terapii padaczki lekoopornej dieta ketogeniczna przynosi spektakularne efekty – u ponad połowy pacjentów następuje całkowite ustąpienie napadów padaczkowych. Ketoza wspomaga również leczenie insulinooporności, cukrzycy typu 2, może uzupełniać terapię onkologiczną oraz poprawia jakość życia osób z zaburzeniami mitochondrialnymi.
Osiągnięcie stanu ketozy wymaga przejścia przez okres adaptacji, którego czas trwania jest indywidualny. Kluczowe jest konsekwentne przestrzeganie zasad diety ketogenicznej, gdyż nawet niewielkie odstępstwa mogą skutkować wyjściem ze stanu ketozy i koniecznością ponownego przechodzenia adaptacji. Ciała ketonowe wykazują działanie neuroprotekcyjne, dlatego dieta ketogeniczna znajduje zastosowanie w terapii schorzeń neurodegeneracyjnych. Historia stosowania ketozy w leczeniu padaczki sięga lat 20. ubiegłego wieku, kiedy to głodówka była jedyną skuteczną metodą terapii przed erą leków przeciwpadaczkowych.
Ketoza odżywcza stanowi nie tylko skuteczną strategię odchudzania, ale przede wszystkim jest cennym narzędziem terapeutycznym potwierdzonym licznymi badaniami naukowymi. Wprowadzenie organizmu w stan ketozy może znacząco wpłynąć na poprawę jakości życia i wspomagać leczenie wielu schorzeń.
Przeczytaj również: Intermittent fasting – najzdrowszy model żywienia
Dietetyk kliniczny, specjalista ds. żywienia i popularyzator zdrowego stylu życia, znany z podejścia do diety ketogenicznej oraz indywidualnej pracy z pacjentem. Autor kursów online, praktycznych ebooków i licznych artykułów edukacyjnych. Aktywnie dzieli się wiedzą w social mediach, gdzie wspiera swoich odbiorców w osiąganiu zdrowych nawyków. Zobacz ofertę kursów: [Sprawdź kursy Grzegorza »]